U bent hier

Instituut voor Tropische Geneeskunde

Oorspronkelijke naam:
'Kartuis' en kapucinessenklooster
Bisdom:
Bisdom Antwerpen
Type bestemming:
Herbestemming
Beschermingsstatuut:
Monument
Parochiekerk:
Nee
Adres:
Sint-Rochusstraat 43
2000 Antwerpen

De ‘kartuis’

Al in 1324 vestigden kartuizers zich in de omgeving van Antwerpen. Na een verhuising naar Lier, kwamen de paters terug naar Antwerpen om zich te vestigen in een refugehuis op de hoek van de Sint-Rochusstraat en de Begijnenstraat. De kartuizers van Vucht (NL) streken hier vanaf 1619 ook neer en zetten er hun kloosterleven voort. Om een nieuw klooster te bouwen, kochten ze enkele grote raamhoven of bleekweiden dichtbij. Het bouwwerk nam een halve eeuw in beslag: eerst de pandgang en de cellen in 1634-1639, daarna de gemeenschapsgebouwen – kloostervleugels en gaanderij – in 1660-1664 en ten slotte de nieuwe (huidige) kerk in 1673-1677, gewijd aan het Heilig Kruis. Het klooster is een voorbeeld van het harmonisch samengaan van de expressieve, plastische barokstijl en de traditionele, Brabantse kalkzandsteenstijl.

In 1783 werden de kartuizermonniken uit hun klooster verdreven en werden de gebouwen gebruikt achtereenvolgens als kazerne en diamantslijperij. Een gedeelte van het klooster en de bijgebouwen werden afgebroken. In 1793 namen de monniken opnieuw bezit van hun klooster maar na een jaar maakte de Franse bezetter opnieuw een einde aan de ‘kartuis’.

Kapucinessenklooster

De orde van de zusters kapucinessen vestigde zich in 1644 in Antwerpen. In 1797 werd het slot van hun klooster in de Schermersstraat met geweld verbroken en werden de zusters uitgedreven. In 1834 kochten zij de gebouwen van de voormalige kartuizerij. In dit complex, verkocht als 'bien national' in 1798, was sinds 1802 een suikerraffinaderij gevestigd. Daar waren zware verbouwingen bij te pas gekomen zoals de sloop van het grote pand met de bijbehorende kartuizercellen (om de materialen elders te gebruiken), en de bouw van een gevangenis op deze grond tussen 1854 en 1859 naar het ontwerp van Joseph Dumont.

Na zware verbouwingswerken kon de zustergemeenschap in 1835 naar de Sint-Rochusstraat verhuizen en twee maanden later nam ze het slot weer aan. In de jongste decennia liepen de roepingen sterk terug. De laatste zusters verkochten de gebouwen in februari 2001 aan het Instituut voor Tropische Geneeskunde (ITG) en trokken zich in juli 2001 terug in het rusthuis Sint-Camillus. In 1908 werd de voorgevel gerestaureerd en in 1955 de kerk. De kloostergebouwen en binnenplaats werden bij K.B. van 19 april 1955 beschermd. In het licht van de geplande restauratiewerken werd deze bescherming op 20 februari 2001 uitgebreid tot de hele site.

Project

Het Instituut voor Tropische Geneeskunde, toen de ‘School voor Tropenziekten’, werd in 1906 in Brussel opgericht. In 1933 verhuisde het Instituut naar de fraaie art-decogebouwen in de Nationalestraat in Antwerpen, dichtbij de toenmalige Congodokken. Oorspronkelijk was het een initiatief om artsen en verpleegkundigen te vormen voor de Belgische kolonies, vandaag is het ITG een toonaangevende instelling op het vlak van onderwijs, onderzoek en expertise in de tropische geneeskunde. Het Instituut levert ook baanbrekend werk in de strijd tegen ziekten zoals ebola en aids.  Elk jaar volgen artsen en verplegers uit de hele wereld er specialisatiecursussen, en door dat stijgende aantal internationale studenten had het ITG meer plaats nodig. De aankoop van het vlakbij gelegen kapucinessenklooster bood een oplossing.

Er werd gekozen voor een zachte restauratie van het complex, met plannen getekend door Architectenbureau Storme-Vanrust uit Antwerpen.  De vroegere kloosterruimtes in de zuid- en de westvleugel kregen op de benedenverdieping leslokalen, een studentenopvangdienst en kantoren. De eerste verdieping en de zolder werden ingericht als kantoren en kleine discussieruimtes voor professoren, onderzoekers en bezoekers.

De kapel kreeg de zwaarste ingrepen van dit herbestemmingsproject. Ze werd onderverdeeld door een nieuwe verdieping met een zelfdragende constructie. Om iets van het ruimtegevoel te behouden, werden in de vloer tegen de wanden, glazen panelen geïnstalleerd. Beneden is een cafetaria ingericht en op de verdieping een groot auditorium. De muurschildering uit de tijd van de kapucinessen bleef behouden. Het auditorium werd in de langsrichting ingericht, breed en ondiep, wat beter werkbaar is voor de colleges. Campus Rochus, de naam van het herbestemd klooster, werd officieel geopend op 22 november 2006.

Bronnen:

Z.n., 'In ander licht: Herbestemming van religieus erfgoed', M&L Cahier 17, Agentschap R-O Vlaanderen, 2009, 93-99

http://www.itg.be/
http://www.openmonumenten.be/

https://inventaris.onroerenderfgoed.be/